Kozarac.ba

Spomenicima obilježena teritorija i podjele

U BiH ne postoji pravni okvir za izgradnju spomenika. Podjele, duboko ukorijenjene u složeni politički sistem BiH, s njenim entitetima, kantonima i opštinama, stvorile su situaciju u kojoj niko ne može tačno odgovoriti na pitanje ko gradi spomenike i da li oni odslikavaju istinu o sukobima devedesetih ili samo potpiruju etničke predrasude. Nezvanične procjene kažu da se na spomenike potrošilo stotine miliona eura.

„Različite države i etničke grupe koriste spomenike da bi predstavile svoju verziju događaja iz prošlosti. Vlade ih koriste da bi manipulisale historijom i osvojile političke poene – u BiH da bi produbili podjele, umjesto da promoviraju pomirenje“ – ovo se uz ostalo navodi u velikom regionalnom istraživanju koje je prošle godine predstavila Balkanska istraživačka mreža BIRN.

"U stvari su gotovo sve spomenike, osim nekih vrlo bizarnih, kao spomenik Brus Liju, nisam doživela kao verske, koliko nacionalne. Sada se grade nacionalni identiteti i onda se iz tih naših etničkih sukoba iz devedesetih rađaju, sa jedne strane heroji, kojima se podižu spomenici, a sa druge strane ratni zločinci. Takva je percepcija ljudi. Nekad je to u istoj ulici, nekada u istom gradu. To sve se još uvek odnosi i na II svetski rat i još uvek postoje pitanja da li je spomenik četničkom vojvodi iz II svetskog rata potrebno podići ili ne. Generalno, zaključak je da nema apsolutno nikakvog reda u tom haosu, a to znači da svako može sebi da dozvoli da počne da podiže spomenike kome god želi", kaže regionalna direktorica BIRN-a Gordana Igrić.

U BiH je podignuto na stotine spomenika i spomen obilježja. Neki su regulisani – poput standardizovane spomen-ploče u znak sjećanja na ljude ubijene tokom opsade Sarajeva. Mnoge su nezavisno finansirala udruženja porodica žrtava, udruženja veterana i privatni donatori. Iza ogromnog broja stoji politika.

„Politika izgradnje novih spomenika u razdoblju nakon rata u BiH odražava jedan kliše, koji je ovdje već postojao prije, tokom cijelog XX stoljeća, a to je da pobjednici istoriju počinju sa samim sobom. Za vrijeme Prve Jugoslavije, bilo je podignuto više od 200 spomenika dinastiji Karađorđevića. Mislim da je preživio samo jedan poslije II svjetskog rata. Nešto slično se dešava i danas sa spomenicima iz NOB-a. Do izražaja je došao novi umjetnički izraz, koji zapravo treba da simbolizira političku moć. Tako danas, kada putujete kroz BiH, kao da putujete kroz neki vremeplov, koji vam jasno pokazuje na kojoj teritoriji se nalazite", ocjenjuje Dubaravko Lovrenović, dugogodišnji član Komisije za zaštitu nacionalnih spomenika.

Izvan sfere realnog

„Naravno, oni su važni  zbog toga što se uz njih organiziraju komemoracije i ceremonije sjećanja, koje opet imaju zadatak da grade neki kolektivni identitet koji je za neko društvo i za neku zajednicu prihvatljiv. Naznake drugačijih narativa možemo prepoznati u pojedinačnim slučajevima. Možda to možemo reći za sarajevske ruže i za sarajevski tunel. Tu je možda neki drugačiji narativ i mogućnost da se svi identificiraju sa ovakvim simbolom", smatra Amra Čusto, historičarka iz Zavoda za zaštitu kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa Kantona Sarajevo.

U BiH ne postoji pravni okvir za izgradnju spomenika. Podjele, duboko ukorijenjene u složeni politički sistem BiH, sa njenim entitetima, kantonima i općinama, stvorile su situaciju u kojoj niko ne može tačno da kaže ko gradi spomenike i da li oni oslikavaju istinu o sukobima devedesetih ili samo potpiruju etničke predrasude.

S druge strane, kontinuirano propadaju ili se sa namjerom ruše spomenici antifašističke historije BiH, poput Partizanskog spomen groblja u Mostaru, arhitektonsko zdanje čuvenog Bogdana Bogdanovića, ili pak zgrade ZAVNOBIH-a u Mrkonjić Gradu.

„Do toga dolazi iz potpuno podijeljenih politika u BiH, nakon ovog rata, gdje mi zapravo imamo političare i ideologije koje su u velikoj mjeri nastavljači ili žele da prikažu kao opravdano ono što se događalo tokom rata, tako da te politike u BiH doprinose do podjela u procesu razvoja kulture sjećanja u BiH koja i dalje ostaje fragmentalna i nedorečena upravo zbog toga što nije podržana i pokrenuta od institucija", konstatuje Branko Todorović iz Helsinškog odbora za ljudska prava u Republici Srpskoj.

„O zajedničkim spomenicima u ovom trenutku je zaista nemoguće govoriti jer je cijela poslijeratna politika podizanja spomenika, pa čak i tokom rata, bila zapravo usmjerena u potpuno drugom pravcu. To na žalost, bojim se da ostaje izvan sfere realnog. U ovom trenutku, perspektiva, što se tiče cijele ove teme o kojoj govorimo, za BiH nije nimalo ružičasta", konstatira Dubravko Lovrenović.

Dozvolu za gradnju spomenika u Bosni i Hercegovini izdale su 143 opštine, mada su mnogi izgrađeni i bez prethodnog odobrenja. Ukupni troškovi izgradnje spomenika procjenjuju se na stotine miliona eura.

(Tina Jelin – Dizdar )

Socijalne mreze

Kozarac.ba se nalazi na raznim socijalnim mrezama, posjeti nasu facebook, twitter ili youtube stranicu.